Dit blog is een verkenning, geen manifest. Het markeert een eerste stap in mijn doorlopende onderzoek naar de rol van waarden binnen het bredere idee van een leiderschapsveld. Niet om nog een normatief leiderschapsmodel toe te voegen aan de groeiende stapel, maar om te onderzoeken wat er gebeurt wanneer we waarden niet langer benaderen als individuele overtuigingen, en ze gaan zien als krachten die vorm krijgen en tot leven komen binnen het veld waarin leiderschap ontstaat.

In mijn eerdere blog over waarom ik geïnteresseerd ben in het begrip leiderschapsveld en in het maken van deze website, verwijs ik een paar keer naar waarde-gedreven leiderschap. Best een risico, want er bestaan inmiddels meer dan honderd varianten van leiderschap die allemaal een adjectief dragen: dienstbaar, authentiek, transformatief, en ga zo maar door. Toch gebruik ik de term bewust, juist omdat een deel van mijn zoektocht te maken heeft met de vaak oppervlakkige manier waarop we met het begrip waarde omgaan. Niet uit kwade wil, maar omdat we simpelweg niet goed lijken te weten hoe we met waarden kunnen werken. Laat staan wat de functie is van aandacht voor waarde in leiderschap.

Bijna alle waardelijsten die ik de afgelopen jaren in organisaties heb gezien, bestaan uit termen waar je het onmogelijk mee oneens kunt zijn. En dat is precies het probleem. Waarden verliezen betekenis wanneer ze alleen als consensus-taal worden gebruikt. Als woorden op een muur of in een PowerPoint, in plaats van als levende richtlijnen voor gedrag en besluitvorming.

Ik begrijp goed waarom dat zo is. Werken met waarden is niet makkelijk. Waarden zijn traag, diep en lastig “in te trainen”, zeker bij volwassenen. Waardeontwikkeling is eerder een reflectief proces dan een performatief proces. Waarden leven pas wanneer ze geleefd worden, niet wanneer ze worden onderwezen. Ze vragen om een systemische benadering in plaats van een individueel leertraject.

De meeste organisaties hebben noch de structuren, noch het geduld voor het diepere werk dat nodig is om waarden niet alleen eenmalig te laden, maar ze ook levend te houden. Misschien nog belangrijker: waarden kunnen confronterend zijn. Ze kunnen bestaande machtsstructuren, culturen of strategieën ter discussie stellen en dat maakt ze spannend terrein.

Toch worden waarden door Gary Yukl (2012) genoemd als de vijfde functie van leiderschap. En deze functie, zoals hij het beschrijft, opereert over en door en achter de andere vier functies.  Mijn working hypothesis is dat een heroriëntatie op leiderschap, door meer aandacht te geven aan het veld waarin leiderschap kan gedijen, het juist mogelijk maakt om waarden opnieuw of op een andere manier centraal te stellen.

Een leiderschapsveld wijst immers op een collectief proces, waarin waarden meer kunnen zijn dan mooie woorden in een model of visie. Waarden komen tot leven tussen mensen, niet in individuen. Dat maakt ze moeilijker over te dragen, maar des te krachtiger wanneer ze eenmaal werkelijk beginnen te werken als levend onderdeel van het veld waarin leiderschap vorm krijgt.

Waarden als veldkrachten: een herijking van Yukls vijfde leiderschapsfunctie

In klassieke leiderschapstheorieën wordt de waarde-gedreven functie van leiderschap vaak opgevat als het vermogen van de leider om een visie te articuleren, ethisch gedrag voor te leven en betrokkenheid bij gedeelde idealen te stimuleren. Gary Yukl beschrijft deze functie als de rol van de leider in het bieden van morele richting: het uitdrukken en bewaken van de waarden die collectief handelen richting geven.

Wanneer leiderschap echter wordt benaderd als iets wat zich ontvouwt in een veld, wordt een bredere en meer systemische interpretatie mogelijk. Waarden zijn dan niet langer slechts persoonlijke overtuigingen of organisatorische slogans, maar krijgen het karakter van structurele krachten binnen het sociale veld. Ze beïnvloeden de condities waaronder leiderschap kan ontstaan, zich kan ontwikkelen en vorm kan krijgen.

Waarden als attractoren in het leiderschapsveld

Een veldperspectief verschuift de aandacht van individuele leiders naar de relationele ruimte tussen mensen: de patronen van interactie, betekenisgeving en mogelijkheid die zich voortdurend opnieuw vormen. Binnen zo’n veld functioneren waarden als attractoren. Ze richten de aandacht, stabiliseren verwachtingen en nodigen bepaalde vormen van gedrag uit, terwijl andere juist worden ontmoedigd.

Een waarde als ‘zorg’, ‘transparantie’ of ‘rentmeesterschap’ is dan niet simpelweg een overtuiging die een leider bezit, maar een patroon van samenhang dat door het hele systeem heen voelbaar kan worden. Het is iets wat zich manifesteert in hoe mensen elkaar aanspreken, besluiten nemen en verantwoordelijkheid dragen, vaak zonder dat het expliciet benoemd hoeft te worden.

Vanuit dit perspectief gaat Yukls waarde-gedreven functie niet alleen over ethisch leiderschap. Ze raakt aan de diepere grammatica van hoe een leiderschapsveld zichzelf ordent. Waarden zorgen voor de richtinggevende aantrekkingskracht die het mogelijk maakt dat leiderschap zich ontwikkelt als een gedeeld en relationeel fenomeen, in plaats van als een individuele daad van invloed.

Het veld stabiliseren via gedeelde betekenis

Sterke leiderschapsvelden worden gekenmerkt door een gevoel van geaardheid. Mensen ervaren waarom ze hier zijn, wat ertoe doet en waar het werk uiteindelijk aan bijdraagt. Waarden vervullen hierin een stabiliserende rol doordat ze een gedeelde basis bieden voor besluitvorming en samenwerking. In de termen van Bourdieu (1983) worden ze onderdeel van de habitus van het veld: een belichaamd, vanzelfsprekend aanvoelend begrip van ‘hoe we de dingen hier doen’.

Deze stabiliteit is echter niet statisch. Ze is dynamisch en responsief, en stelt het veld in staat om samenhang te behouden te midden van complexiteit. Het werk van Margaret Wheatley over zelforganiserende systemen laat zien dat samenhang steeds ontstaat rond eenvoudige, generatieve principes. In leiderschapsvelden vervullen waarden precies die rol. Ze helpen het systeem georiënteerd te blijven, zelfs wanneer geen enkel individu expliciet richting geeft aan het handelen.

Hoe het veld waarden versterkt of vertroebelt

Elk leiderschapsveld draagt waarden over, bewust of onbewust. Sommige velden versterken angst, competitie of statusgerichtheid; andere versterken nieuwsgierigheid, zorgzaamheid of leren. Deze waarden worden niet alleen gedragen door expliciete uitspraken of formele kaders, maar juist ook door micro-interacties, verhalen, rituelen, machtsverhoudingen en het emotionele klimaat.

Een veld dat wordt gekenmerkt door wantrouwen zal gedrag versterken dat vooral individuele belangen beschermt. Een veld dat wordt gedragen door openheid nodigt daarentegen uit tot bijdragen die het geheel dienen. Op die manier wordt het veld zelf een actieve drager en versterker van wat als ‘normaal’ en ‘wenselijk’ wordt ervaren.

Vanuit dit perspectief is de waarde-gedreven functie van leiderschap altijd actief. De werkelijke vraag is niet of waarden worden beïnvloed, maar hoe bewust dat gebeurt. Leiders kunnen zich niet onttrekken aan het vormgeven van de waardedynamiek van het veld; ze kunnen alleen kiezen of ze dat intentioneel doen. Hun verantwoordelijkheid verschuift daarmee naar wat je zou kunnen noemen veldmodulatie: het afstemmen van de relationele ruimte, zodat de waarden die het meest in lijn zijn met het diepere doel van het systeem kunnen opkomen en wortel kunnen schieten.

Waarden als mechanisme voor gecoördineerd handelen

Een van de beperkingen van traditionele leiderschapstheorieën is dat ze moeite hebben om te verklaren hoe waarden zich vertalen naar collectief gedrag. Een veldperspectief maakt dit mechanisme beter zichtbaar. Waarden creëren attractortoestanden die betekenisgeving richting geven; gedeelde betekenisgeving leidt tot gecoördineerd handelen; en gecoördineerd handelen kristalliseert uiteindelijk uit tot cultuur.

Gregory Bateson zou dit proces beschrijven als het ontstaan van “patterns that connect”, terugkerende vormen van interactie die de diepere logica van het systeem zichtbaar maken. Het zijn deze patronen die laten zien hoe waarden niet alleen worden uitgesproken, maar daadwerkelijk worden belichaamd in het dagelijks handelen.

Op deze manier functioneren waarden als het bindweefsel van het leiderschapsveld. Ze maken het mogelijk dat mensen zich gezamenlijk bewegen, afstemmen en handelen, zonder dat dit uitsluitend hoeft te steunen op hiërarchie, regels of controle. Waarden dragen zo bij aan een vorm van samenhang die niet wordt afgedwongen, maar ontstaat,  precies daar waar het veld voldoende coherent is om collectieve beweging te dragen.

De rol van de leider: het verzorgen van de kwaliteit van het veld

Wanneer Yukls vijfde leiderschapsfunctie wordt geïntegreerd met een veldperspectief, verschuift het beeld van wat leiders daadwerkelijk doen. Leiders zijn dan niet langer primair visionairs die volgers motiveren via charisma of morele aansporing, maar beheerders van de integriteit van het veld. Hun taak wordt het cultiveren van de ethische, esthetische en relationele kwaliteiten die het ontstaan van gezonde, adaptieve en betekenisvolle vormen van leiderschap ondersteunen.

Dat vraagt om het zorgvuldig vormgeven van ruimtes waarin gedeelde betekenis voelbaar kan worden. Om het voorleven van waarden op een manier die door het hele veld heen resoneert: walking the talk. Om het kunnen dragen van spanningen en polariteiten zonder ze te snel te willen oplossen. En om het creëren van condities die collectieve wijsheid uitnodigen, gecombineerd met het bewustzijn dat iedere handeling, ieder gebaar, invloed heeft op het veld als geheel.

In de taal van Otto Scharmer gaat het hier om de praktijk van “holding the social field”. In de termen van Bill Torbert weerspiegelt dit latere actie-logica’s waarin zelfbewustzijn wordt verbonden met systemische gevoeligheid. Het is een vorm van leiderschap als ecologische participatie, in plaats van leiderschap als positionele autoriteit.

Conclusie: waarden als grondslag van een emergente leiderschapsecologie

Wanneer leiderschap wordt begrepen als iets dat zich ontvouwt in een veld, worden waarden zichtbaar als de organiserende krachten van dat veld. De onzichtbare architectuur waarlangs leiderschap ontstaat als een relationeel en systemisch fenomeen. Yukls waarde-gedreven functie is, vanuit dit perspectief, niet slechts één categorie naast andere, maar een fundamentele dynamiek die de gehele leiderschapsecologie vormgeeft.

Waarden zijn wat het veld samenhang, integriteit en richting geeft. Ze vormen de ethische én energetische infrastructuur van collectief handelen. Werken met het leiderschapsveld betekent dan ook onvermijdelijk werken met waarden, niet als abstracte idealen, maar als levende, generatieve krachten binnen het relationele weefsel van een organisatie.

In de blogs die volgen hoop ik verder te verkennen hoe waarden zich gedragen binnen leiderschapsvelden: wanneer ze worden versterkt, wanneer ze vervlakken, en welke condities nodig zijn om ze levend te houden. Niet vanuit de aanname dat waarden volledig maakbaar of ontwerpbaar zijn, maar vanuit de vraag hoe aandacht voor het veld waarin leiderschap zich ontvouwt ruimte kan scheppen voor waarden die werkelijk operationeel worden.